Kedi Davranışları: Mırıltıdan Tırmanmaya

İlk kedimi eve getirdiğim akşam, bir köşeye kıvrılıp mırlamaya başlamıştı. "Ne kadar mutlu" diye düşündüm. Sonradan öğrendim ki o mırıltı mutluluk değil, kendini sakinleştirme çabasıydı. Kedilerle geçirdiğim yıllar bana şunu öğretti: onlar sürekli konuşuyor, sadece biz dinlemeyi bilmiyoruz. Bu yazıda, yıllar içinde deneme yanılmayla öğrendiğim kedi davranışı anlamı ipuçlarını adım adım anlatacağım.

Neden Davranışı Okumak Öğrenilir?

Köpekler duygularını yüzlerine vurur; kedi ise ayrıntıda saklıdır. Kuyruğun ucundaki minik titreme, kulağın yarım santim geriye kayması, gözün bir anlık kısılması… Hepsi bir cümle. Bu cümleleri çözdüğünüzde iki şey oluyor: kedinizle aranızdaki gerginlik azalıyor ve hastalıkları çok daha erken fark ediyorsunuz. Çünkü kediler ağrıyı saklar, davranış değişikliğiyle söyler.

Adım Adım: Kedinizi Okumaya Başlayın

Kuyruktan başlayın. Kuyruk, kedinin duygu barometresidir. Dik ve ucu hafif kıvrık kuyruk "seni gördüğüme sevindim" demektir; benim kedim kapıyı açtığımda tam olarak bunu yapıyor. Kabarık ve ters "U" şeklinde kuyruk korku; hızlı hızlı sağa sola vuran kuyruk ise sabırsızlık ya da rahatsızlık. Bacaklarınıza dolanan kuyruk, koku bırakma yoluyla sizi "kendinden sayma" hareketidir.
Kulakları ve gözleri kontrol edin. Öne dönük kulaklar meraklı, geriye yatık kulaklar tedirgin bir kedi anlatır. Yana doğru "uçak kanadı" gibi açılmış kulaklar ise gerçek bir uyarıdır: dokunmayın. Gözlerde ise büyümüş gözbebeği heyecan ya da korku, incecik bir çizgiye dönmüş gözbebeği ise gerilim demek olabilir. En sevdiğim detay, yavaş göz kırpma. Kedim bana bakıp gözlerini ağır ağır kapatıp açtığında, ben de aynısını yapıyorum. Bu, kediler arasında "tehdit değilim" anlamına gelen sessiz bir selam.
Mırıltıyı bağlamıyla dinleyin. Mırıltı çoğu zaman memnuniyettir; kucağınızda uzanmış, gözleri yarı kapalı bir kedi keyif çıkarıyordur. Ama aynı ses, veteriner masasında ya da bir yaralanma sonrasında da duyulur. Kediler stresliyken kendilerini yatıştırmak için de mırlar. Bu yüzden mırıltıya tek başına değil, vücut duruşuyla birlikte bakın: kaslar gevşek mi, yoksa çömelmiş ve toplanmış mı?
Miyavlamanın "sizin için" olduğunu bilin. Yetişkin kediler birbirleriyle neredeyse miyavlayarak konuşmaz; bu ses insanlara özel geliştirilmiş bir iletişimdir. Kısa miyav merhaba, tekrarlayan miyavlar ısrarlı bir istek, uzun ve inleyen ses ise şikâyet. Sürekli ve alışılmadık bir miyavlama başladıysa mama kabına, kum kabına ve su tüketimine bakın; bazen mesaj çok somuttur.
Tırmalamayı yıkıcılık sanmayın. Tırmalama üç işe yarar: tırnak bakımı, kasları germe ve bölge işaretleme. Kedim koltuğu tırmalamaya başlayınca koltuğu değil, tırmalama tahtasının yerini değiştirdim. Onun geçiş güzergâhına, uyuduğu yerin hemen yanına dikey bir tahta koydum ve sorun bir haftada bitti. Yükseğe tırmanma isteği de aynı içgüdünün parçası: yüksekte olmak kedi için güvenlik demek. Dolap üstünü boşaltmak ya da bir kedi rafı eklemek, evin hayvan dostu hâle gelmesi konusunda attığınız en etkili adımlardan biri olur.
Kafa vurma, yalama ve yoğurma hareketlerini tanıyın. Başını elinize ya da bacağınıza sürtmek koku paylaşımıdır, yani bir güven ifadesi. Battaniyeyi ön patileriyle yoğurma yavruluktan kalan rahatlama alışkanlığıdır. Sizi yalıyorsa sosyal bakım davranışı gösteriyor demektir; bu, kedi sözlüğünde "sen benim ailemsin" cümlesine en yakın ifade.
Oyun ile saldırganlığı ayırt edin. Oyunda pupilla büyür, kuyruk oynar, ısırışlar kontrollüdür ve kedi aralarında durup size bakar. Gerçek saldırganlıkta ise tıslama, hırlama, kabarma ve kaçış arayışı vardır. Elinizi oyuncak olarak kullanmayın; oltalı oyuncak ya da top kullanın. Düzenli oyun, tırmanma ve kovalama ihtiyacını boşalttığı için gece koşuşturmalarını da azaltır.
Kum kabı davranışını takip edin. Kum dışına tuvalet yapmak inatçılık değildir; çoğu zaman stres, kabın kirliliği, kum tipi ya da bir sağlık sorunu işaretidir. Bende bir kez kumu markadan değiştirmem yetmişti. Ama tekrar ediyorsa, gecikmeden veterinere gitmek gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

Karnını gösteren kediyi hemen sıvazlamak. Sırt üstü uzanmak güven işaretidir ama "karnıma dokun" daveti değildir. Ben bu hatayı birkaç kez tırmık yiyerek öğrendim.
Kuyruk sallamayı köpek gibi yorumlamak. Kedide hızlı kuyruk hareketi çoğunlukla "yeter" demektir.
Tek bir işarete bakarak karar vermek. Mırıltı, kulak, göz, duruş ve bağlam birlikte okunmalı.
Ceza vermek. Bağırmak, su püskürtmek ya da burnuna vurmak davranışı düzeltmez, sadece sizden korkmasına yol açar. Kediler ödülle öğrenir; istenmeyen davranışın alternatifini sunmak çok daha hızlı sonuç verir.
Ani davranış değişikliğini "huysuzluk" saymak. Saklanmaya başlayan, tuvalet alışkanlığı bozulan, iştahı düşen ya da aşırı yalanan bir kedide öncelik veteriner kontrolüdür.
Yeterli dikey alan tanımamak.